HPHT Tedavili Pırlanta

Elmasta renk tedavisine genel bakış.
Pırlantanın rengi – yada renksizliği – değerini en çok etkileyen faktörlerden biridir. Elmasın karbondan oluştuğunu biliyoruz. Ancak karbonların arasına renk veren elementler girdiği vakit – en sıklıkla Azot(Nitrogen) – elmasta sarılık yada kahverengilik, grilik ve hatta çok farklı renkler görülebilmektedir. En çok görülen renk tonu sarı veya kahverengidir. Ayrıca Bor atomları veya kristal kafeste bulunan boşluklar, deformasyonlar da renge etki etmektedir. Elmasın kristal kafesinde bulunan ve ona renk veren her türlü faktöre Renk Merkezi (Color Center) denir. Bunun gemolojik laboratuvarlar için önemi çok büyüktür.
Ticari açıdan bakıldığında renksiz elmas, mükemmel olarak algılanır. Elmasın renksizliğini gölgeleyen sarımtırak yada kahverengimsi renk tonu kusur olarak düşünülür. Bundan dolayı sarılık arttıkça, pırlanta mükemmellikten uzaklaşacaktır. Ancak her yazımda özellikle belirttiğim gibi, elmasların herbiri kendi içinde mükemmellik barındırır ve hatta J, K gibi renk tonları D, E gibi renksiz elmaslara göre çok daha sıcak ve civelektir. Dolayısıyla elmasta görülen renk tonlarının her biri güzeldir ve kusur olarak algılanmamalıdır. Hatta, çok değil 10 sene önce Türkiye’de J,K gibi renklerin sıklıkla satıldığını ve I renk tonunun beyaz olarak algılandığını unutmayalım. Zamanımızda ise I tonu sarı olarak algılanmakta yerine F,G gibi renkler beyaz olarak satılmaktadır.
HPHT muamelesi-tedavisiyle ilgili ilk gelişmeler General Electric ve Lazare Kaplan tarafından,1999 yılında açıklanmıştır. Type 2a elmasların daha satılabilir renklere, pembeye ve hatta renksize çevrilebildiği duyurulmuştur.(Type 2a, elmas türü içinde neredeyse hiç Azot barındırmaz. Çok nadir bulunur.Genelde renksiz yada kahverengi, pembe ve hatta kırmızı renktedir.)
 
Öncelikle şunu belirtmem gerekiyor ki, HPHT ile üretilen sentetik elmas başka bir konu, HPHT yöntemi ile doğal elmasın renginin değiştirilmesi ise başka bir konudur. Ancak ikisi için de kullanılan makine aynıdır. Biriyle elmasın sentetiği üretilir, diğeriyle ise doğal olan elmasın üzerinde ticari bakış açısıyla makbul olan beyaza dönüştürme,daha açık renge çevirme,iyileştirme,tedavi işlemi gerçekleştirilir. 
Ancak elmasta renk tedavisi bu kadar kısa bir geçmişe sahip değildir. 1900’lü yılların başında radyoaktif yöntem ile elmasın rengi yeşile çevrilmiş, ancak elmasın daha doğrusu içindeki izlerin-kapanımların radyoaktif kalması sorun yaratmıştır. Sonrasında çeşitli ışınlama yöntemleriyle, elmas radyasyon ışınıma maruz bırakılmış, atomların pozisyonları değiştirilmiş, yada kristal kafeste boşluklar yaratılarak. elmasların rengi yeşile ve hatta maviye dönüştürülmüştür. ( Nötron ve Elektron Işınlama Yöntemleri geliştirilmiştir.)
Zamanımızda ışınlama yöntemi ile rengi yeşile veya maviye dönüştürülen elmaslar daha sonrasında ısıl işlem ( annealing ) ile – yaklaşık 800 ͦC ısı kullanılır – sarı, turuncu, pembe, mora va hatta kırmızı elmaslara dönüştürülebilmektedir. Bu tür elmaslardaki renk değişimi tespiti ancak spektroskopik cihazlar kullanılarak mümkün olmaktadır.
HPHT ile ilgili önemli bilgiler:
 
1 ) HPHT yöntemi diğer metodlara göre çok daha masraflı bir tedavi işlemidir. Sağlığa zararı yoktur, çok yüksek ısılarda bile elmas eski rengine dönmez. Dolayısıyla, HPHT tedavisi görmüş elmasın tekrar eski haline dönmesi mümkün değildir, yöntem kalıcıdır.
 
2 ) HPHT tedavisiyle rengi kahverengiden beyaza(renksize) dönüştürülen elmaslar Type 2a ve çok nadir olsa da Type 1ab’dir.
 
Elmasın kristal kafesi, çok yüksek ısıya maruz kaldığında, atomların yer değişimi sağlanabilmektedir, kristal kafesteki düzensizlikler giderilmektedir. Bununla beraber yüksek basınç uygulanmasının sebebi, elmasın grafite dönüşmesini engellemektir. Yaklaşık 2000 derece ısı kullanılır. HPHT’nin başarısı tamamiyle elimizdeki elmasın ilk haline, kristal kafesindeki renk merkezlerinin yapısına bağlıdır.
 
Elmas HPHT ile sadece renksize değil, fantezi renklere de dönüştürülebilmektedir. Farklı elmas türleri mavi, sarı-turuncu,pembe ve sarı-yeşil renklere dönüştürülebilmektedir. Azot grupları ısı ile daha farklı gruplar oluşturur ve daha derin renkler elde edilebilir. Genelde UV altında yüksek düzeyde floresans gösterirler, yeşil-sarı renkte, ancak bu doğal pırlantalarda da görülebildiği için kesin ayırt edici değildir. Sadece şüphe duymamızı sağlar.
HPHT tespiti üst düzey spektroskopik ve foto lüminesans cihazlar kullanılarak yapılabilmektedir. Ancak bunun için makineden ziyade çok ciddi tecrübe ve yeni yöntemlerin takibi esastır. HPHT tedavisi gemolojik sertifikalarda ‘HPHT Processed’ olarak belirtilir. Ay rıca bazı HPHT ile tedavi görmüş pırlantaların kemer kısmında ‘GE POL’ veya ‘Bellataire’ gibi tedavi yapan firmanın imzası niteliğinde yazılar bulunabilmektedir.
Unutulmamalı ki eski dönemlerde tedavi yöntemlerinin tespiti çok fazla önemsenmemiş, sentetik daha çok korkutmuştur.Zamanımızda ise laboratuvarlar için sentetik pırlantayı tespit etmek kolay ancak doğal elmas üzerindeki renk tedavilerinin tespiti son derece zordur.
Bu konuda detaylı bilgi almak için IDL Gemoloji Laboratuvarı’nı arayabilirsiniz. Süreyya İrge Artun: 0212 527 88 60 – info@idlpirlanta.com
 
Martin Metin
 
Bu makalede cevaplandırılan sorular:
HPHT elmas nedir? HPHT pırlanta nedir? HPHT tedavisi nedir? HPHT sentetik elmas nasıl yapılır? HPHT beyaz pırlanta nedir? HPHT muamelesi nedir? HPHT pırlanta fiyatları? PIrlanta ısıl işlemler hangileridir? Elmas radyoaktif midir? Elmas ışınlama yöntemi nedir?